aandacht van het reptielenbrein

Spelen met het reptielenbrein

Het reptielenbrein is het deel van ons brein dat gericht is op veiligheid, op overleven. In trainingen speelt dit reptielenbrein een grote rol. Deelnemers die zich niet veilig voelen, komen niet aan leren toe. Maar tegelijkertijd wil je ook niet dat je deelnemers in slaap vallen omdat je training té veilig is.

Dit artikel gaat over aandacht. Want je wilt als trainer graag dat je de aandacht hebt van jouw deelnemers. Maar je wilt wel echte en blijvende aandacht. Geen aandacht omdat je even iets geks doet, maar omdat je iets te vertellen hebt dat echt nuttig is. In dit artikel laat ik je zien hoe je kunt ‘spelen met het reptielenbrein’ van jouw deelnemers en hoe je daarmee zowel voor alerte aandacht als voor veiligheid kunt zorgen.

Ik geef je eerst wat uitleg over het reptielenbrein, en daarna enkele toepassingsmogelijkheden voor trainers.

Wat is het reptielenbrein?

Onze hersenen zijn grofweg opgebouwd in drie delen:

  1. Het reptielenbrein of limbisch systeem (o.a. gericht op veiligheid)
  2. Het zoogdierenbrein (o.a. emoties en geheugen)
  3. De nieuwe hersenen of neocortex (o.a. reflectie en complexe besluitvorming)

Het reptielenbrein is evolutionair gezien het oudste deel van onze hersenen. Prikkels moeten, eenvoudig gezegd, langs de bewakers in het reptielenbrein voordat ze opgemerkt of verwerkt worden door de rest van onze hersenen. Het reptielenbrein is voortdurend gericht op overleven. Bij het schrijven van dit artikel moest ik denken aan de piramide van Maslov. Je zou kunnen zeggen dat het reptielenbrein gekoppeld is aan de onderste twee lagen van deze piramide.

Zolang jouw deelnemers nog bezig zijn met overleven, komen ze niet toe aan het leren op een hoger niveau. En in de meeste trainingen gaat het nu juist daarom.

De meest voor de hand liggende conclusie is dus dat trainers moeten zorgen dat deelnemers zich veilig voelen. Het SCARF-model van David Rock geeft hiervoor enkele inzichten en handvatten. In dit artikel (Engelstalig) kun je daar meer over lezen. In een volgende alinea geef je ik je een aantal praktische tips om het reptielenbrein van jouw deelnemers gerust te stellen, zodat ze zich veilig voelen.

Maar er is nog een andere toepassingsmogelijkheid. Deelnemers kunnen ook een beetje gemakzuchtig worden in een training. Het is allemaal erg veilig en hun aandacht dwaalt af. Dat wil je ook niet. Op zulke momenten kun je ook op een andere manier spelen met het reptielenbrein. Als trainer kun je het reptielenbrein van jouw deelnemers namelijk ook wakker maken zodat je hun aandacht krijgt.

Het reptielenbrein wakker maken in trainingen

Je hebt vast wel eens meegemaakt dat je in een training of bij een presentatie zat, en dat jouw gedachten afdwaalden. Uit fatsoen doe je dan je best om op te blijven letten, maar je stelt jezelf voortdurend de vraag: “Waarom vertelt ze dat nu eigenlijk?” “Wat moet ik hier mee?” Zolang die vragen niet beantwoord worden, kun je je aandacht moeilijk bij de presentatie houden en ga je vanzelf aan dingen denken die belangrijker voor je zijn. Tot het moment waarop er ineens iets anders gebeurt. De zaal begint te lachen, de spreker noemt je naam of jouw onbewuste selecteert iets heel subtiels bij de spreker waardoor je er opeens weer helemaal bij bent.

Omdat ons reptielenbrein gericht is op overleven, signaleert het alles dat met overleven te maken heeft. En negeert het dus alles dat niet relevant lijkt. Je kunt daar als trainer ook gebruik van maken. Wat jij wilt vertellen, krijgt veel meer aandacht wanneer je start met het wakker maken van het reptielenbrein. De hersenen van jouw deelnemers komen daardoor in een alerte, nieuwsgierige toestand. Van Aartjan van Erkel heb ik geleerd dat mensen alert worden wanneer je een probleem noemt dat ze herkennen.

Ik maakte dat recent mee toen ik trainers liet oefenen in het glashelder uitleggen van een stuk theorie. De trainers die eerst het reptielenbrein wakker maakten,  kregen de meeste aandacht. Enkele voorbeelden:

  • Onderwerp: cultuursensitieve hulpverlening. De trainer begon met het benoemen van de belangrijkste problemen waar hulpverleners tegenaan lopen in gesprekken met cliënten uit andere culturen. Er ontstond herkenning en interactie. De trainer had alle aandacht toen hij daarna de theorie ging uitleggen.
  • Onderwerp: PDCA-cyclus. De trainer vertelde een herkenbaar verhaal over een project dat met veel publiciteit was gelanceerd, maar dat daarna een stille dood gestorven was. En hoe enorm frustrerend dat was voor degene die het project had bedacht. Alle projectleiders herkenden dit.
  • Onderwerp: Piramide van Maslov. De trainer vraagt aan de deelnemers of ze herkennen dat ze soms minder aan hun persoonlijke ontwikkeling werken dan ze zouden willen. Iedereen herkende dit. Dit interactieve moment wordt afgesloten met de introductie: “Ik heb een model dat verklaart waarom we soms niet toekomen aan onze persoonlijke ontwikkeling. Hierdoor kun jij bij jezelf vaststellen wat bij jou de oorzaak is.” 

Je kunt het reptielenbrein van jouw deelnemers dus wakker maken door te starten met een voor de deelnemers herkenbaar probleem. Als jij daarvoor de oplossing kunt bieden, dan kun je rekenen op hun aandacht!

Aansluiten op een persoonlijk probleem van je deelnemers is natuurlijk prachtig. Maar niet iedere training is gericht op het oplossen van herkenbare persoonlijke problemen. Er zijn meer manieren waarop je het reptielenbrein wakker kunt maken. Dan & Chip Heath noemen dit als één van de zes factoren waarmee je aandacht krijgt. Verrassing. Maar dan wel een verrassing die je achteraf uit kunt leggen, of die de deelnemers zelf gaan onderzoeken. Kijk maar eens hoe de scheikundeleraar Ramsey Musallam dit doet.

Het reptielenbrein van jouw deelnemers gerust stellen

Het reptielenbrein is gericht op veiligheid. Zolang het brein van jouw deelnemers bezig is met overleven, is er weinig ruimte voor andere dingen. En een training kan voor veel mensen behoorlijk spannend zijn. Misschien heb je deze spanning zelf ook wel eens gevoeld.

  • Een rollenspel doen voor de groep, terwijl iedereen toekijkt.
  • Vertellen over je persoonlijke problemen terwijl je met mensen in een groep zit met wie je absoluut geen fijne relatie hebt.
  • Opdrachten maken terwijl je het gevoel hebt dat de trainer je vooral op je fouten wil wijzen.

Reken maar dat je met zulke werkvormen het reptielenbrein wakker maakt. Maar het helpt niet echt bij het leren. Je moet als trainer het reptielenbrein ook gerust kunnen stellen. Leren is altijd spannend. Mensen gaan hun gedrag pas veranderen als ze zich voldoende veilig voelen. Daarom is veiligheid in een training zo ontzettend belangrijk. Ria van Dinteren schrijft daar ook over in haar boek ‘Brein in Training‘. Er zijn allerlei manieren om een training veilig te maken. Ik noem hier enkele hoofdvormen:

  • Neem de tijd om elkaar te leren kennen aan het begin van de training. Maak de kennismaking niet al te spannend (maar ook niet te saai).
  • Laat de deelnemers kleine leerstappen zetten in een training. Kleine stappen zorgen voor minder stress. (Veel trainers verwachten te veel verandering in één training.)
  • Maak de deelnemers bewust van hun successen. Succeservaringen verminderen stress.
  • Wees zelf open over jouw leerproces en met name over jouw faalervaringen.
  • Bouw rollenspellen zo op dat de deelnemers wennen aan het oefenen. Plenaire rollenspellen zijn hooguit nuttig als eindoefening. Als ze al nodig zijn…
  • Reageer ontspannen op ‘fouten’ van deelnemers. Focus niet zozeer op wat er fout ging (achterom kijken), maar op wat er een volgende keer beter zou kunnen.
  • Structureer de manier waarop onderling feedback wordt gegeven (bijvoorbeeld door een checklist, of enkele vragen) als je vermoed dat de deelnemers dit nog niet zo goed kunnen.

Er is nog een andere manier om het reptielenbrein gerust te stellen.

In de vorige alinea noemde ik de mogelijkheid om te starten met een probleem dat de deelnemers herkennen. Daarmee trek je wel de aandacht, maar zodra de deelnemers merken dat je weinig meer kunt dan het probleem benoemen, is die aandacht zo weer weg. De deelnemers zijn dan misschien zelfs teleurgesteld in jou.

Bij de introductie van een onderwerp werkt het heel krachtig als je naast het herkenbare probleem ook een oplossing kunt beloven. Je vertelt de deelnemers bijvoorbeeld met welke methode je hen gaat helpen. Of je vertelt hen wat ze aan het einde van de training kunnen. Of je vertelt dat je dit probleem zelf ook gehad hebt en hoe jij het opgelost hebt.

Op die manier krijgen de deelnemers vertrouwen in jou. Je stelt het reptielenbrein gerust, maar wel op zo’n manier dat de nieuwsgierigheid blijft bestaan. Want de deelnemers willen nog steeds leren.

Trainen is het begeleiden van gedragsverandering

Trainen is het begeleiden van gedragsverandering. Spelen met het reptielenbrein is daar een onderdeel van. Een trainer geeft geen vrijblijvende presentaties, maar helpt de deelnemers om ook toe te passen wat ze geleerd hebben. Wil je daar meer over leren?

De Train-de-trainercursus.  Een cursus voor deskundigen die het trainersvak willen leren. Bekijk deze cursus.

De training ‘Van Leren naar Presteren’. Een training voor ervaren trainers die het rendement van hun trainingen willen vergroten. Bekijk deze cursus.

0 antwoorden

Plaats een Reactie

Meepraten?
Draag gerust bij!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *